Μην κρύβεις την ντροπή σου

Η μεγαλύτερη μου ντροπή

Πρέπει να ήμουν δεκαέξι ετών όταν έδειξα πρώτη φορά κάτι που είχα γράψει σε ένα άτομο του οικογενειακού μου κύκλου. Ήταν αρκετά χρόνια μεγαλύτερος μου, ήταν καλλιτέχνης και είχε μακριά μαλλιά όπως οι ήρωες μου των ροκ συγκροτημάτων. Τον θαύμαζα κι η άποψη του σήμαινε τα πάντα για μένα. Θυμάμαι να του δίνω το τσαλακωμένο τετράδιο τρέμοντας για να το διαβάσει. Το ξεφύλλισε για μερικά δευτερόλεπτα, διάβασε μερικές παραγράφους. Ύστερα από λίγη ώρα σήκωσε το κεφάλι και με κοίταξε με ένα βλέμμα που όσο κι αν προσπαθώ δεν μπορώ να το κατατάξω κάπου. Δεν υπήρχε ίχνος συναισθήματος, ίχνος έκφρασης μέσα του. Μου έδειξε μια σελίδα στην οποία δεν είχα γράψει τίποτα και υπήρχαν μόνο μουτζούρες.

‘Αυτό είναι το μόνο που αξίζει από το τετράδιο σου’ μου είπε. ‘Τα υπόλοιπα είναι για πέταμα.’

Τον κοίταξα ξανά στα μάτια εκλιπαρώντας να ανακαλύψω έστω ένα ελάχιστο ψήγμα ειρωνείας ή τρυφερότητας. Κάτι που να εξηγεί την σκληρότητα της ετυμηγορίας του. Όμως δεν βρήκα τίποτα. Συνέχιζε να με κοιτάζει με την ίδια απάθεια. Ο ήρωας μου δεν αστειευόταν. Μιλούσε σοβαρά. Ότι είχα γράψει ήταν άθλιο. Ακόμα χειρότερα ήμουν άθλιος. Δεν άξιζα ούτε μια κουβέντα συμπαράστασης, ούτε ένα χτύπημα στην πλάτη, ούτε ένα νεύμα πως με καταλαβαίνει. Έτρεξα στο δωμάτιο μου, έσκισα όλες τις σελίδες, τις έκανα κουβάρι και τις στρίμωξα με μανία στον πάτο των σκουπιδιών. Έπεσα στο κρεβάτι κι έβαλα τα κλάματα.

Έχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε και για πρώτη φορά μοιράζομαι αυτό το γεγονός. Έζησα την ζωή μου κάνοντας τα πάντα για να προφυλάξω τον εαυτό μου από εκείνη την ανυπόφορη στιγμή. Από την ντροπή που ένιωσα για τον εαυτό μου.

Μου έχουν πει εκατοντάδες όμορφα πράγματα για αυτά που γράφω, μου έχουν πει μην σταματάς ποτέ να γράφεις. Όμως τίποτα δεν είχε την ισχύ και την αποτελεσματικότητα εκείνης της πρώτης κρίσης. Κάπου μέσα μου θα είμαι για πάντα άθλιος. Όσα like κι αν μαζέψω, όσα μπράβο, όσα σε θαυμάζω. Ποιος ξέρει ίσως να είναι ακόμα πιο βαθύ κι από αυτό το περιστατικό. Ίσως να κουβαλάω μέσα μου μια ανασφάλεια που δεν μπορεί με τίποτα να θεραπευτεί. Προσπάθησα να ζήσω αγνοώντας την, αποφεύγοντας την, κάνοντας ηλίθια πράγματα για να στρέψω την προσοχή των ανθρώπων αλλού. Όμως συνεχίζει να υπάρχει και υποθέτω θα υπάρχει για πάντα.

Ο ευαίσθητος Αδόλφος

Υπάρχουν δύο διαδεδομένοι τρόποι αντιμετώπισης της ντροπής. Ο πρώτος είναι να ‘πηγαίνεις στα σίγουρα’ όπως λέει ο λαός. Ο δεύτερος είναι να βρεις κάποιον άλλο να ντροπιάζεις ώστε να νιώθεις πιο ισχυρός. Τα έχω δοκιμάσει και τα δύο. Άλλες φορές υποσυνείδητα, άλλες όχι.

Το να πηγαίνεις στα σίγουρα στην ουσία σημαίνει να μην παίρνεις ποτέ το ρίσκο να αποτύχεις ή να δεχθείς κριτική για τις πράξεις σου. Στον ερωτικό τομέα η ασφαλέστερη μέθοδος είναι ο αυνανισμός και η φιλική προσέγγιση των ενδεχόμενων εραστών σου. Περιμένεις υπομονετικά από τους άλλους να εκτεθούν. Τις περισσότερες φορές κάνεις σχέσεις, ακόμα και για μια ζωή, με ανθρώπους που δεν αγαπάς. Στον επαγγελματικό σημαίνει να συμβιβάζεσαι με ανασφάλιστη εργασία και χαμηλό μισθό και να λες και ευχαριστώ. Δεν είναι κακή μέθοδος. Είναι το γνωστό κατενάτσιο στο ποδόσφαιρο. Όλοι πίσω και αντεπίθεση. Οι περισσότεροι σε βλέπουν με συμπάθεια αλλά κανείς δεν τρελάθηκε μαζί σου.

Αργά ή γρήγορα θα οδηγηθείς στο δεύτερο τρόπο αντιμετώπισης. Νιώθοντας περιορισμένος θα αναζητήσεις να εκτονώσεις κάπου τον θυμό σου. Θα βρεις κάποιον που να είναι εύκολο να ξεφτιλίσεις για τις επιλογές του. Θα ξεσπάσεις πάνω του φωνάζοντας ένα σωρό μαλακίες για ανευθυνότητα ή ηθική κατωτερότητα. Στον φίλο σου που βγάζει περισσότερα λεφτά από εσένα θα δεις έναν ποταπό άνθρωπο που είναι δούλος του χρήματος. Στον άλλο που βγαίνει με ωραίες γυναίκες θα δεις έναν ανώριμο μαλάκα που σπαταλάει τον χρόνο του σε ανοησίες, αντί να κάνει κάτι με την ζωή του. Οι γυναίκες που θα σε απορρίπτουν θα είναι πουτάνες και οι άνθρωποι που έχουν κάτι έξυπνο να σου πουν φαφλατάδες και ψώνια.

Δεν είναι κακή μέθοδος. Ο Αδόλφος κατάφερε να συγκλονίσει ένα ολόκληρο έθνος χρησιμοποιώντας την. Ο πληγωμένος Γερμανός κάτοικος πήρε κουράγιο γνωρίζοντας πως υπήρχαν οι μιαροί Εβραίοι, άνθρωποι πολύ κατώτεροι του, οι οποίοι δεν άξιζαν να ζουν. Κατάφερε έτσι να διαχειριστεί την εθνική ντροπή του για ένα πρώτο χαμένο παγκόσμιο πόλεμο και για την κοινωνική και οικονομική παρακμή της χώρας του. Περιττό να πω που κατέληξαν όλα αυτά.

 

»Ο Αδόλφος παρέμεινε μέχρι το τέλος του εκείνος ο βαθιά ντροπιασμένος ρομαντικός νέος που ξεκίνησε από μια επαρχία της Αυστρίας για να κατακτήσει τον κόσμο με την τέχνη του.»

 

Το πρόβλημα με τον Χίτλερ και του μεγάλου σχεδίου του δεν είναι μόνο ο θάνατος και η δυστυχία που σκόρπισαν στον κόσμο. Ο Χίτλερ δεν ήταν ο πρώτος και δυστυχώς κατά πως φαίνεται δεν θα είναι ο τελευταίος που θα αιματοκυλήσει τον κόσμο. Το έκαναν δεκάδες στρατηλάτες στο παρελθόν, οι σταυροφόροι Χριστιανοί, οι κοινωνικοί αναμορφωτές του κόκκινου στρατού και οι βλαμμένοι μακελάρηδες του Isis. Και σίγουρα ξεχνάω κι άλλους αναρίθμητους το ίδιο πετυχημένους φονιάδες.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα με τον Χίτλερ και όλους εμάς τους λίγο μικρότερους ή μεγαλύτερους Χίτλερ είναι πως όσο κι αν τσιρίζουμε πάνω από τα θύματα μας, δεν καταφέρνουμε να απαλλαχτούμε ούτε στο ελάχιστο από την ντροπή μας. Ο Αδόλφος παρέμεινε μέχρι το τέλος του εκείνος ο βαθιά ντροπιασμένος ρομαντικός νέος που ξεκίνησε από μια επαρχία της Αυστρίας για να κατακτήσει τον κόσμο με την τέχνη του.

Ο Χίτλερ ήταν ένας ρομαντικός άνθρωπος, όσο αντιφατικό κι αν ακούγεται αυτό. Ένας απόλυτα ρομαντικός κι ευαίσθητος άνθρωπος. Το εφηβικό του όνειρο ήταν να γίνει καλλιτέχνης. Πολύ γρήγορα όμως, όπως όλοι μας, ανακάλυψε πως αυτή η ευαίσθητη, ευάλωτη πλευρά του ήταν κάτι που θα τον έβαζε σε μπελάδες. Ο ίδιος ο πατέρας του θεωρούσε πως οι καλλιτεχνικές του φιλοδοξίες ήταν θηλυπρεπείς κι ανάρμοστες για έναν αληθινό άνδρα. Πρέπει να ήταν κάτι που ντρόπιασε τον Αδόλφο πάρα πολύ.

Για μερικά χρόνια προσπάθησε να ζήσει σύμφωνα με τις προσωπικές του αρχές. Έζησε μια μποέμικη ζωή στην Βιέννη, την πόλη των ονείρων του, πουλώντας τις ακουαρέλες του στους δρόμους. Προσπάθησε να σταθεί όρθιος υπερασπιζόμενος αυτό που αληθινά ήταν. Χρειάστηκε όμως μία και μόνο απόρριψη από την σχολή Καλών Τεχνών της Βιέννης για να καταλάβει πως ο πατέρας του είχε δίκιο. Ναι, το να είσαι καλλιτέχνης ήταν κάτι θηλυπρεπές και εκφυλισμένο. Οι ηλίθιοι που τον απέρριψαν ήταν μέρος αυτού του εκφυλισμού. Από εδώ και στο εξής θα ασχολιόταν με κάτι απόλυτα ανδρικό. Όπως ο πόλεμος. Και θα το έκανε καλά. Θα έκανε τον πατέρα του περήφανο.

Αυτά παθαίνεις αν δεν γνωρίζεις την τέχνη της αποτυχίας. Ή δεν διαβάζεις τα ποστ της.

Τι θα πει δύναμη

Ακούω συχνά ανθρώπους να μιλάνε με αληθινή συγκίνηση για τους ανθρώπους με αναπηρία. Για το πόσο κουράγιο έχουν που μπορούν και ζουν και κάνουν πράγματα το ίδιο καλά με εμάς που είμαστε αρτιμελείς. Για τα παιδιά με σύνδρομο down ή ακόμα και τα παιδιά με απλές μαθησιακές δυσκολίες όπως η δυσλεξία. Πολλές φορές στα δύσκολα χρόνια άκουγα αυτή την κουβέντα στον περίγυρο μου. ‘Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν γεννηθεί χωρίς άκρα κι όμως ζουν κανονικά. Κι εσύ κλαίγεσαι επειδή δεν έχεις δουλειά. Ή επειδή σε άφησε μια γκόμενα.’

Το σκεφτόμουν. Είχαν δίκιο. Μάλλον είχαν δίκιο. Δεν ήμουν σίγουρος. Αναρωτιόμουν αν οι άνθρωποι με αναπηρία έπρεπε να είναι συνέχεια δυνατοί και να κάνουν πράγματα που αποδεικνύουν πως μπορούν να ζουν το ίδιο ή καλύτερα από τους υπόλοιπους ‘φυσιολογικούςανθρώπους. Αν αυτό ήταν αλήθεια τότε θα πρέπει να ήταν πραγματικά ανυπόφορο. Να μην έχεις την πολυτέλεια να γυρίσεις και να μουτζώσεις τον κόσμο χωρίς ενοχές, έτσι απλά γιατί το νιώθεις. Να μην έχεις το δικαίωμα να πεις μια γυναίκα καριόλα επειδή σου μίλησε άσχημα. Να μην μπορείς να γίνεις μικρόψυχος ή μαλάκας έστω για ένα λεπτό.

Πρόσφατα η τύχη το έφερε και βρέθηκα ανάμεσα σε τέτοια παιδιά σε μια εκδήλωση στο στάδιο. Διαπίστωσα πως ευτυχώς και αυτά τα παιδιά όπως όλα τα παιδιά βρίζουν σαν νταλικέρηδες, μιλούν συνέχεια για σεξ, φλερτάρουν άγαρμπα, παθαίνουν κατάθλιψη κι ανταγωνίζονται σαν κοκόρια. Πως τα παιδιά με αναπηρία δεν είναι αυτοί οι ψυχολογικοί σούπερμαν που θέλει η κοινή γνώμη να πιστεύει. 

Θυμάμαι ένα κορίτσι δεκαπέντε χρονών να με ακολουθεί όπου πηγαίνω. Την ρώτησα πως την λένε και μου είπε Φωτεινή. Με κοίταξε στα μάτια και μου είπε πως της αρέσω πολύ. Μιμούνταν τις κινήσεις μου, έκανε ακριβώς τις ασκήσεις που έκανα κι εγώ. Με ρώτησε αν θέλω να γίνει το κορίτσι μου και της είπα πως ήδη έχω σχέση με μια άλλη κοπέλα. Μου είπε πως σίγουρα θα είναι κάποια πολύ πιο άσχημη από εκείνη. Της είπα πως ήταν το ίδιο όμορφη. Ύστερα γέλασε. Μου ζήτησε να της μάθω πως να κάνει κοιλιακούς. Της έδειξα αλλά το έκανε τελείως λάθος. Σήκωνε τα πόδια της και χτυπούσε τα παπούτσια της το ένα με το άλλο χωρίς λογική. Όμως συνέχιζε να το κάνει και να με κοιτάζει στα μάτια και να χαμογελά. Έμοιαζε τόσο ευτυχισμένη.

Ο τρίτος τρόπος

Τα παιδιά με αναπηρία δεν είναι οι ψυχολογικοί σούπερμαν που θέλει η κοινή γνώμη να είναι, όμως όλοι οι υπόλοιποι προσπαθούμε απεγνωσμένα να είμαστε. Η βασική ιδέα είναι πως εφόσον είμαστε φυσιολογικοί δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να έχουμε προβλήματα ή αδυναμίες.

Πίσω από την συμπόνοια και τον οίκτο που νιώθει ο μέσος άνθρωπος απέναντι στους ‘διαφορετικούς’ ανθρώπους υπάρχει η αντίληψη πως εμείς που ανήκουμε στους ‘φυσιολογικούς’ δεν έχουμε καμιά δικαιολογία για να αποτυγχάνουμε, για να είμαστε αδύναμοι ή ευάλωτοι. Και βέβαια αυτό λειτουργεί και αντίστροφα. Όσο πιο δυνατός και πετυχημένος είσαι τόσο πιο φυσιολογικός είσαι. Καλωσήρθες Αδόλφε! Πέρασε από την πίσω πόρτα να μην σε δει κανένας και μας πει φασίστες.

Η αλήθεια είναι πως είμαστε όλοι, μα όλοι διαφορετικοί. Κι όταν λέω διαφορετικοί εννοώ ελαττωματικοί, γεμάτοι ανυπόφορες ανασφάλειες. Γεμάτοι άσχημες ιδέες. Ελλείψεις που δεν θα εξαλειφθούν ποτέ. Πράγματα για τα οποία ντρεπόμαστε. Πράγματα, όπως η ανασφάλεια μου πως ότι γράφω είναι άθλιο, ή πως κατά βάθος είμαι ο ίδιος άθλιος, λίγος και ανεπαρκής. Διαπιστώσεις που θα ήθελα να κρύψω κάπου βαθιά μέσα μου για να γλιτώσω από την καταδίκη και τον ευτελισμό των γύρω μου.

Το έχω ξαναπεί και θα το ξαναπώ κι ας ακούγομαι δογματικός και στενόμυαλος. Έτσι είναι φτιαγμένη η κοινωνία μας, έτσι μαθαίνουμε να ζούμε στην οικογένεια μας και στο σχολείο. Είναι η βασική αρχή της θρησκείας μας. Να κρυβόμαστε. Να φαινόμαστε όσο πιο ηθικά ανώτεροι και καλοί γίνεται. 

Ο τρίτος τρόπος είναι να μην κρύψεις την ντροπή σου, την ευάλωτη πλευρά σου, όπως σου ζητάει να κάνεις ο κοινωνικός σου περίγυρος και η θρησκεία. Αντί να νιώσεις οίκτο ή απέχθεια για τους ‘διαφορετικούς’, βγάλε την μάσκα του τέλειου ανθρώπου και γίνε κομμάτι τους. Αποδέξου πως είσαι ένα φρικιό. Μίσησε, αγάπησε, ζήλεψε, απέτυχε χωρίς ενοχές. Θα το κάνεις ξανά και ξανά. Γιατί είναι κομμάτι της φύσης σου. Κομμάτι της ανθρώπινης φύσης σου. Το ίδιο το ανθρώπινο σώμα αποτυγχάνει, αρρωσταίνει, φθίνει και πεθαίνει. Δεν υπάρχει περίπτωση να γλιτώσεις από την αποτυχία. 

Το θέμα με την ντροπή είναι πως είναι κάτι που μεγαλώνει όσο πιο βαθιά προσπαθείς να το σπρώξεις μέσα σου. Τρέφεται από το σκοτάδι που προσπαθείς να την κρύψεις. Απομακρύνει τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να σε αγαπήσουν αληθινά γιατί καταλαβαίνουν πως δεν θα μπορούσες να αποδεχθείς τις δικές τους αδύναμες πλευρές. Προσελκύει ανθρώπους τετράγωνους, ή ακόμα χειρότερα συμφεροντολόγους οι οποίοι θα σου πουλήσουν μαγικές λύσεις για τα αθεράπευτα προβλήματα σου σε προσιτή τιμή.

Σύμφωνα με την Μπρενέ Μπράουν, μια κοινωνική επιστήμονα, που έχει αφιερώσει το έργο της στην μελέτη της ντροπής και του ρόλου της στις κοινωνικές σχέσεις η ντροπή δεν είναι τίποτα παραπάνω από φόβος. Φόβος πως θα απομονωθούμε κοινωνικά επειδή είμαστε διαφορετικοί. Όμως στην πράξη είναι αυτός ο φόβος που μας κάνει πιο εσωστρεφείς και ανήμπορους να ενωθούμε με άλλους ανθρώπους.

Πριν μερικές εβδομάδες έβγαλα το τσαλακωμένο τετράδιο μου από το συρτάρι και το άνοιξα σε όσο περισσότερο κόσμο μπορούσα να βρω για να το διαβάσει. Το βράδυ πριν κοιμηθώ, ιδίως τις μέρες που αναρτώ καινούρια ποστ, μπορώ να ακούσω τα γέλια τους και το χλευασμό τους. Έχω ήδη βέβαια ακούσει αρκετά που παλιότερα ίσως να με αποθάρρυναν. Κάποιος έγραψε κάτω από ένα κείμενο μου ‘Η Τέχνη της Βλακείας’. Κάποια με ρώτησε αν βγάζω λεφτά από αυτή την διαδικασία. Της απάντησα όχι, το αντίθετο. ‘Α έτσι’ μου είπε ‘τότε απλά κάνεις το κομμάτι σου.’ Ναι καλή μου είμαι ένα ψώνιο, καλά το κατάλαβες. Πίσω από όλα τα πρόσωπα και όλες τις αρνητικές κουβέντες βλέπω ακόμα και θα βλέπω για πάντα εκείνο το παγωμένο βλέμμα του οικογενειακού μας φίλου. Ακούω την φράση του.

Όλα τα υπόλοιπα είναι για πέταμα.’

Νιώθω τρύπιος και λίγος. Νιώθω αδύναμος. Όμως δεν δίνω δεκάρα τσακιστή. Έτσι είμαι. Έτσι γεννήθηκα. Η καλή μου φίλη Φωτεινή, που έκανε τους κοιλιακούς κοιτάζοντας με και χτυπώντας τα παπούτσια της στον αέρα, μου έμαθε πως σημασία δεν έχει να κάνεις κάτι σωστά, αλλά πάνω από όλα να περνάς καλά. Α και κάτι άλλο. Ήθελα χρόνια να το πω. 

‘Αι και γαμήσου ρε μαλάκα.’